Kasety video. Młodsze pokolenia słysząc te słowa mogą zapytać: „co to takiego?” Powstałe w połowie lat siedemdziesiątych kasety VHS stały się rewolucją w latach osiemdziesiątych, a później cieszyły ogromną popularnością w latach dziewięćdziesiątych, umożliwiając widzom obcowanie z filmami i serialami w warunkach, w jakich nie było to wcześniej możliwe (oglądania w wybranym przez siebie momencie, dając możliwość przewijania i cofania programu, a także oglądania wybranych jego fragmentów). Złoty okres tego archaicznego nośnika przypadł na lata, w których na szczyt popularności wspiął się również zamaskowany bohater miasta Gotham. Los sprawił, że zarówno Batman, jak i kasety video podbiły kraj nad Wisłą w podobnym czasie, czemu poświęcony jest poniższy artykuł. Nostalgicznie przybliżamy więc historię kasetowych wydań filmów i seriali o Człowieku Nietoperzu.

Polską historię kaset video z Batmanem rozpoczął oczywisty tytuł. Warto w tym miejscu wspomnieć, że pomimo sprzeciwu amerykańskich sieci kin, Warner Bros. licząc na ogromne przychody ze sprzedaży kaset w okresie świątecznym postanowiło wydać Batmana Tima Burtona na rynku video rekordowo szybko, bo już 15 listopada 1989 roku (niecałe pięć miesięcy po kinowej premierze). Opłaciła im się ta decyzja, bowiem wielki hit Warnera pobił rekord w ilości sprzedanych kaset, który od kilku lat należał do E.T. Stevena Spielberga. Na początku lat 90. pirackie kopie Batmana, pochodzące między innymi z Azji, zalały bazary w całej Polsce. Poniżej prezentujemy clip z jednej z takich kaset, na potrzeby której zrealizowano wersję lektorską czytaną przez nieodżałowanego Tomasza Knapika.

Oficjalnie Batman trafił do polskich sklepów w 1991 roku nakładem dystrybutora ITI Home Video:

Polskie wydanie – z oczywistych względów mocno opóźnione względem zachodu – było sprzedawane w standardowym pudełku o wymiarach 20,1 x 12 x 2,9 cm, z okładką wydania brytyjskiego, do której z tyłu doklejono czerwoną etykietę zawierającą informacje od polskiego dystrybutora. Wersję audio dla ITI przygotował Stanisław Olszewski, a jego tekst czytał Mirosław Utta.

Drugim wydaniem filmu z Batmanem w naszym kraju był oczywiście Powrót Batmana. Nie było to jednak do końca legalne przedsięwzięcie. Ze względu na zawirowania z prawami do dystrybucji (Warner Bros. zdecydowało się odłączyć od ITI i utworzyć własną firmę dystrybucyjną w Polsce) wiele tytułów z lat 1992-1993 nie miało u nas legalnego dystrybutora. Obowiązywała więc zasada „kto pierwszy ten lepszy” (zezwalała na to luka prawna związana z brakiem zabezpieczenia praw przez dystrybutorów zagranicznych – były to czasy przed wejściem w 1994 roku ustawy antypirackiej, kiedy nie było umów między wytwórniami a dystrybutorami międzynarodowymi, a dane tytuły kupowało się na tak zwanych targach filmowych). W tym okresie sprawy w swoje ręce wziął piracki dystrybutor EMC.Ltd. należący do grupy Sun Entertainment Group. Sprzedawany w tak zwanym dużym pudełku o wymiarach 22 x 14 x 3 cm z amatorsko poskładaną okładką głoszącą „WYŁĄCZNY DYSTRYBUTOR W POLSCE”, Powrót Batmana otrzymał wersję z lektorem o pseudonimie Smutny Czesław (w rzeczywistości był nim polski aktor teatralny i filmowy Jerzy Lustyk).

Rok 1994 to już czasy nowego dystrybutora na naszym rynku – Warner Home Video Poland Sp. z o.o. Jednymi z pierwszych wydań WHV w Polsce były Powrót Batmana (tym razem wydany już oficjalnie w marcu tegoż roku) oraz animowany Batman: Maska Batmana. Film Tima Burtona otrzymał bardziej profesjonalną okładkę oraz nowe tłumaczenie autorstwa Tomasza Beksińskiego czytane przez Leszka Sznytera. Batman: Mask of the Phantasm również trafiło do sprzedaży w wersji z lektorem (udźwiękowienie: Paanflim Studio Warszawa, tekst: Jacek Mikina, czytał: Maciej Gudowski). Oba filmy wydano w standardowych opakowaniach o wymiarach 20,1 x 12 x 2,9 cm.

Ani ustawa antypiracka, ani potężna machina Warnera nie były w stanie tak szybko zatrzymać prężnie rozwijających się na naszym rynku pirackich dystrybutorów. Podczas gdy Warner Home Video postanowiło zarobić na głośnej premierze trzeciego filmu o Mrocznym Rycerzu i wznowiło pierwszego Batmana (lektorem w tym wydaniu został Władysław Frączak, który czytał tekst przetłumaczony przez Piotra Zielińskiego), piracki dystrybutor z Krakowa, Focus Film, nie zwlekał i jeszcze przed końcem 1995 roku wprowadził do sprzedaży własne wydanie Batman Forever (w dużym opakowaniu i z amatorsko wykonaną okładką). Było to ostatnie znane mi pirackie wydanie kasetowe z Batmanem na naszym rynku. Poniżej zdjęcia między innymi tej perełki:

W kolejnym roku Warner przeprowadził własną ofensywę. 28 marca dystrybutor do swojego katalogu dodał dwa OFICJALNE wydania Batman Forever (standardowe oraz pod szyldem „Domowa videoteka” przeznaczone dla wypożyczalni – w kwietniu to wydanie wspięło się na 13. miejsce najczęściej wypożyczanych filmów na kasetach video w naszym kraju, ale już miesiąc później spadło na koniec trzeciej dziesiątki). Lektorem w filmie Joela Schumachera również był Władysław Frączak.

Poza produkcją kinową, Warner wydał także trzy kasety z wybranymi odcinkami popularnego serialu animowanego o Batmanie (po cztery epizody na każdej z nich). Lektorem w tym wydaniu był Janusz Kozioł (poniżej clip jednego z odcinków).

Jeszcze przed końcem 1996 roku WHV wznowiło również Maskę Batmana z nową, białą okładką z serii „Kino familijne”, w pudełku o wymiarach 19,4 x 12,4 x 2,9 cm (od tej pory stało się ono standardem dla wydań Warnera, a później także dla Sony, Monolith i SPI International Polska). Kasetę tę można było nie tylko kupić, ale też wygrać w konkursie „Filmowa promocja Ramy” silnie reklamowanym w telewizji.

Rok 1997 okazał się rekordowym pod względem wydań fizycznych produkcji o Człowieku Nietoperzu. Korzystając z okazji premiery czwartego filmu o Batmanie oraz ponownej emisji głośnego serialu animowanego w telewizji Polsat (po raz pierwszy w całości), Warner wznowił na naszym rynku wszystkie poprzednie aktorskie filmy w cyklu „Domowa videoteka” (każdy z tym samym numerem katalogowym), a Batman Forever również w „Klubie konesera” w wersji z napisami.

Poza nimi do sprzedaży trafiły też trzy wznowione kasety z odcinkami serialu animowanego (z nowymi okładkami z serii „Warner Bros. Kino familijne”) oraz cztery nowe kasety z animowanymi przygodami Batmana – na każdej z nich znajdowały się po dwa odcinki serialu. Do tych ośmiu epizodów Batman: The Animated Series przygotowano ścieżkę audio ze zrealizowanym przez studio Master Film dubbingiem, w którym w roli Batmana mogliśmy usłyszeć Andrzeja Ferenca. Był to zdecydowanie najbogatszy czas dla polskich fanów Mrocznego Rycerza w XX wieku (rekordowa ilość nie tylko kaset, ale też komiksów oraz książek związanych z czwartym kinowym filmem).

Batman i Robin zadebiutował na naszym rynku VHS w styczniu 1998 roku. Niesławny sequel Joela Schumachera sprzedawany był osobno, lub w pakiecie z innym tytułem Warner Bros. Z tego powodu w sieci można znaleźć dwa warianty okładki, ale pod oboma kryła się dokładnie taka sama kaseta, a na niej film w wersji z dubbingiem przygotowanym pod premierę kinową. Według danych z tego miesiąca, czwarty Batman stał się dużym hitem sprzedaży hurtowej ustępując jedynie Anakondzie wydanej przez ITI. Nieźle radził sobie również w wypożyczalniach, jednak nie stał się hitem sprzedaży detalicznej, ani razu nie łapiąc się do piętnastki najczęściej kupowanych filmów miesiąca.

W maju WHV wznowiło pierwszego Batmana Schumachera w cyklu „Klub konesera” w wersji z napisami, z drobnymi zmianami na okładce.

Dwa miesiące później do „Klubu konesera – filmów w wersji oryginalnej z napisami” dołączył Batman i Robin. Jak sama nazwa wskazuje, było to pierwsze wydanie filmu z oryginalnym audio – wcześniej polscy fani nie mieli możliwości w ten sposób doświadczyć tego dzieła.

W kolejnym miesiącu na naszym rynku ukazała się godzinna kreskówka o Batmanie i Supermanie powstała ze złączenia trzech odcinków serialu animowanego o przybyszu z planety Krypton. Co ciekawe, na potrzeby tego wydania powstała osobna wersja dubbingowa, w której swoje role powtórzyli Jacek Rozenek (Superman / Clark Kent), Andrzej Ferenc (Batman / Bruce Wayne) oraz Marcin Troński (Lex Luthor) dubbingujący tych samych bohaterów w serialu emitowanym w Canal+.

W listopadzie Warner wydał również drugi film animowany – Batman i Mr. Freeze: SubZero, także w wersji z dubbingiem.

Poniżej prezentujemy zwiastuny obu tych wydań. Minutowa zapowiedź „Batman kontra Mister Frizi” (jak czytał Zdzisław Szczotkowski) umieszczona została przed Batmanem i Supermanem, z kolei ta do Batmana i Supermana (w której w roli lektora słyszymy Mirosława Uttę) umieszczono przed SubZero.

Kolejną kasetą, jaką dystrybutor wprowadził na nasz rynek było już czwarte wydanie Batmana Tima Burtona, tym razem w cyklu największych hitów studia z „niebieskim paskiem” (premiera w marcu 2000 roku). Nie znalazłem więcej informacji na jego temat poza kilkoma słabej jakości zdjęciami:

W tym samym miesiącu dystrybutor wydał również kolejny film animowany – Batman: Nowy bohater. Na kasecie znajdował się dwuczęściowy, pilotowy odcinek serialu animowanego emitowanego w polskiej telewizji pod tytułem Batman – 20 lat później (Polsat), później tłumaczonego jako Batman Przyszłości (Cartoon Network).

Jesienią do sprzedaży trafiły również cztery kasety z kolejnymi odcinkami serialu (każda z nich zawierała po trzy epizody) sprzedawane w tak zwanych opakowaniach „VHS retro” (czyli w tekturowych okładkach o wymiarach 18,9 x 10,5 x 2,6 cm z otworem u dołu przez którego wyjmowało się i wkładało kasetę). Poniżej zdjęcia frontów oraz tyłu jednej z nich (data wydania: wrzesień 2000 roku).

W Ameryce w 2000 roku do sprzedaży trafiła także piąta kaseta z tej serii, ale nie spotkałem się z informacją czy w Polsce również ją wydano.

W styczniu 2002 roku do kolekcji można było dołączyć także pełnometrażową animację Batman: Nowy bohater – powrót Jokera (2001). Była to pierwotna (czyt. ocenzurowana) wersja filmu z polskim lektorem. Niestety, straciłem swój egzemplarz kilka lat temu, więc nie jestem w stanie sprawdzić szczegółów kto odpowiadał za tę ścieżkę audio. Pozostała mi jedynie okładka:

Na początku XXI wieku płyty DVD w błyskawicznym tempie zaczęły wypierać starszy nośnik. W tym czasie ilość wydań kasetowych drastycznie spadła, a sam Warner mocno ograniczył wydawanie tytułów katalogowych, w tym pozycji z Człowiekiem Nietoperzem. Kolejną premierą na VHS – po trzyletniej przerwie – wydaną 28 stycznia 2005 roku była kinowa klapa pod tytułem Kobieta-Kot z Halle Berry w roli głównej (czyli produkcja lekko powiązana ze światem Batmana). Film trafił do sprzedaży w wersji z polskim lektorem (tekst Anny Wichlińskiej-Kacprzak, czytał Władysław Frączak).

4 listopada 2005 to premiera video i DVD Batman – Początek Christophera Nolana. Nie tylko w naszym kraju był to ostatni aktorski film z Batmanem wydany na kasetach VHS. Warto wspomnieć dwie ciekawostki na ten temat:

• Być może ze względu na spadającą sprzedaż kaset, piątego Batmana rozdawano w celach promocyjnych z doklejoną z tyłu okładki czerwoną etykietą z napisałem: „Bezpłatny egzemplarz na cele promocji i reklamy. Nie do sprzedaży oraz wypożyczania.”
• Cały nakład miał zabawną wpadkę w ścieżce audio. Podczas ostatniego egzaminu Bruce’a Wayne’a w kryjówce Ligi Cieni jeden z tekstów zostaje powtórzony. Lektor czyta przemowę Ducarta w następujący sposób: „Musisz stać się koszmarną myślą. Zjawą. Stać się ideą. Zjawą. Stać się ideą. Stać się ideą.” [pogrubiony fragment nie powinien występować i słychać go w momencie, w którym w filmie nikt niczego nie mówi] Ta sama ścieżka audio (tekst: Patrycja Żukowska, czyta: Jacek Sobieszczański) trafiła na płyty DVD, a później na Blu-ray i UHD, jednak na płytach pozbawiona była tego błędu.

21 kwietnia 2006 roku Warner Home Video zarówno na DVD, jak i na kasetach VHS w cyklu „Kino dla dzieci” wydało pełnometrażowy film animowany Batman kontra Drakula, będący spin-offem serialu The Batman (2004-2008). Ta 80-minutowa animacja wydana z dubbingiem (produkcji Master Film na zlecenie Warner Bros., w którym w roli głównej wystąpił Radosław Pazura) pozostaje ostatnim wydanym na VHS Batmanem, a także – tu ciekawostka ode mnie – ostatnią oryginalną kasetą VHS jaka trafiła na regał w moim domu rodzinnym.

W tym samym roku rynek VHS umarł (ostatnim wydanym w Polsce filmem na kasetach były animowane Auta studia Pixar – listopad 2006). W ten sposób dotarliśmy do końca historii kasetowych wydań z Batmanem. Nie znalazłem więcej informacji na ten temat, ale kto wie czy w szalonych latach dziewięćdziesiątych nie ukazało się tego jeszcze więcej.

Na podstawie: Film (marzec 1994 s.94, czerwiec 1996 s.78, lipiec 1996 s.53, marzec 1998 s.72), własnej kolekcji kaset, archiwalnych ofert portalu allegro, olx oraz innych źródeł
Przygotował: Juby